In geval van gestrande walvis zijn wij echt tiptop voorbereid, compleet met een gedetailleerde leidraad

Verschenen in Trouw, 9 mei 2026

Soms ben ik diep onder de indruk van dit land. Vorige week bijvoorbeeld, toen ik op Radio 1 hoorde dat we sinds 2012 een ‘strandingsprotocol’ hebben, voor walvissen en aanverwanten. Wat is er niet geregeld in dit land, dacht ik. En meteen daarna: wat staat er in dat protocol?

Uiteraard, nog zoiets prachtigs, was het protocol online beschikbaar op rijksoverheid.nl. De Leidraad stranding levende grote walvisachtigen bleek het formeel te heten, en ik kan hem iedereen die twijfelt aan het probleemoplossend vermogen van de Nederlandse overheid van harte aanraden.

Want, weet ik na lezing, op het gebied van gestrande walvisachtigen is werkelijk alles ondervangen. We hebben een ‘strandingcoördinator’ die bij een (dreigende) stranding overzicht houdt en een adviesteam samenstelt, dat adviesteam adviseert, en dan neemt de directeur natuur van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur ‘een afgewogen besluit’. Voor dat besluit zijn grofweg drie opties: terugkeer naar zee, tijdelijke opvang en dan naar zee, of palliatieve zorg en eventueel euthanasie.

De leidraad behandelt alles wat daarbij van belang is. Wie vaststelt om welke diersoort het eigenlijk gaat – Naturalis. Hoe je eerste hulp verleent aan een gestrande walvis – bijlage 3, korte samenvatting: koel en nat houden, harde geluiden en flitslicht vermijden, het blaasgat te allen tijde vrijhouden. Wanneer een zwemmende walvis niet langer een zwemmende walvis is, maar een ‘dreigende stranding’: bij afgaand tij, in water van minder dan 1,5 dan wel 4 meter diep, afhankelijk van de lengte van het dier.

Welke afstand voertuigen moeten houden tot het dier bij ‘post-vrijlatingsmonitoring’ – van 100 meter voor niet-gemotoriseerde vaartuigen tot 500 meter voor helikopters, altijd benaderen vanaf de zijkant. Wie er bij een dreigende stranding vaststelt of de walvis nog leeft – ‘bij voorkeur een deskundige dierenarts of specialist’. Het risico op zoönoses. Wanneer terugkeer naar zee nog kansrijk is, en wanneer palliatieve zorg en euthanasie de meest diervriendelijke optie is. En hoe zo’n euthanasie dan uitgevoerd moet worden.

Dat laatste blijkt niet eenvoudig. Nu wist ik uit de medische geschiedenis al dat het ook bij mensen minder makkelijk is dan je zou denken om iemand op relatief prettige wijze te doden: toen Nederlandse artsen al wel euthanasie uitvoerden, maar het nog niet legaal was, was er veel gehannes en gezoek naar juiste middelen en doses. Maar, zo blijkt uit de leidraad duidelijk, bij de walvisachtigen zijn de uitdagingen nog net iets groter.

Bij dieren tot 6 meter gaat het nog, dan lukt het met een injectie. Maar bij grotere dieren duurt het sterven dan alsnog te lang. Dan is de enige oplossing: euthanasie met behulp van explosieven, geplaatst door de Explosieven Opruimingsdienst van Defensie.

De internationale standaard, aldus de leidraad, is plaatsing van explosieven bij het blaasgat of achter het oog, wat na ontploffing tot onmiddellijke hersendood leidt. Maar in Nederland is dat niet werkbaar vanwege de hoge bevolkingsdichtheid in de kust – wat hier precies het probleem is, vermeld de leidraad helaas niet, maar wel dat er daarom een nieuwe methode ontwikkeld is. Het dier wordt eerst verdoofd, waarna met een speciaal ontwikkelde naald explosieven in het hart ingebracht worden.

Het geeft de burger moed, zo’n leidraad. Blijkbaar heeft dit land het geld, expertise en politieke wil om vooraf al keurig georganiseerd te hebben dat die ene verdwaalde walvis die niet meer terug naar zee kan diervriendelijk en mensveilig geëuthanaseerd wordt met een speciaal daarvoor ontwikkelde naald.

Dit is een land dat de zaken regelt. Je kunt je eigenlijk niet voorstellen dat in zo’n land bijvoorbeeld, ik noem eens wat, zevenduizend kinderen jarenlang van sporthal naar omgebouwde boot naar sober hotel gesleept worden, en dat die daarbij soms niet eens naar school kunnen. Nee, een land dat de Leidraad stranding levende grote walvisachtigen kan opstellen, zou zoiets nooit laten gebeuren.

Een hele geruststelling.